Văn bản theo thời gian (2020-07-28)
Những cuốn sách mạnh mẽ nhất vượt khỏi trang giấy, vượt khỏi vài giờ đọc, và thay đổi vĩnh viễn cách người đọc nghiêm túc nhìn thế giới. Ít cuốn đạt được tầm ảnh hưởng đó, nhưng với giới hạn vật lý của mình, việc có cuốn nào làm được đã là đáng kinh ngạc. Là một phương tiện, sách không có cách trực tiếp nào để trò chuyện với người đọc theo thời gian. Văn bản vật lý mắc kẹt trên trang giấy, thường được đọc tuyến tính và liên tục trong vài lần ngồi xuống.
Để được một cuốn sách thay đổi, người đọc phải làm nhiều hơn việc hấp thụ thông tin. Họ phải ngâm mình trong các ý tưởng, liên hệ chúng với trải nghiệm sống qua nhiều tuần và tháng, thử đội chiếc mũ mô hình tư duy của cuốn sách. Đáng tiếc, người đọc phải tự thúc đẩy quá trình đó. Tác giả không dễ dẫn dắt việc tạo nghĩa liên tục này. Lời của họ kẹt trên những trang đã đọc xong. Làm sao tạo ra một phương tiện làm được việc của một cuốn sách, nhưng thoát khỏi cảm giác thời gian bị trói buộc của sách? Làm sao tạo ra văn bản theo thời gian, văn bản với các tính năng mở rộng trải nghiệm được tác giả viết qua nhiều tuần và tháng, văn bản tiếp tục trò chuyện với người đọc khi họ dần tích hợp các ý tưởng vào cuộc sống?
Mỗi năm, hàng trăm nghìn sinh viên học Molecular Biology of the Cell. Cuốn sách trình bày vô số sự kiện và số liệu, nhưng mục tiêu của nó không chỉ là truyền tải tài liệu tham khảo. Nó khát vọng truyền đạt một cảm giác mạnh mẽ về cách tư duy như một nhà sinh học tế bào, một cách nhìn câu hỏi, hiện tượng, và chính mình. Ví dụ, nó chứa các thảo luận tinh tế về kỹ thuật kính hiển vi, nhưng người đọc không thể thử nghiệm các cách tư duy đó một cách có ý nghĩa khi đang đọc. Người đọc phải mang ý tưởng của cuốn sách vào tương tác hàng ngày trong phòng thí nghiệm, quan sát những khoảnh khắc liên quan đến các bài tập hoặc làm sáng tỏ lời khuyên của tác giả. Mô hình thay đổi này rất mong manh. Tình huống phù hợp phải xuất hiện khi cuốn sách còn tươi mới trong tâm trí người đọc; họ phải nhận ra sự liên quan; họ phải nhớ chi tiết của cuốn sách; họ phải suy ngẫm về trải nghiệm và cách nó liên quan đến ý tưởng của cuốn sách. Và còn nhiều điều kiện khác.
Khi xem xét các cách tiếp cận khác, ta có thể tìm cảm hứng từ những cuốn sách thay đổi cuộc đời nhất thế giới. Hãy nhìn các văn bản như Kinh Thánh và Luận ngữ của Khổng Tử. Mọi người tích hợp ý tưởng từ những cuốn sách đó vào cuộc sống theo thời gian, nhưng không phải vì tác giả thiết kế chúng như vậy. Những cuốn sách đó hoạt động vì được bao quanh bởi hoạt động văn hóa phong phú. Các bài giảng hàng tuần và cộng đồng thực hành giữ ý tưởng tươi mới trong tâm trí người đọc và tạo điều kiện cho các kết nối liên tục với trải nghiệm sống. Đây là cách tiếp cận mạnh mẽ cho những văn bản mạnh mẽ, đòi hỏi đầu tư lớn từ người đọc và người tổ chức. Ta không thể xây nhà thờ cho mọi cuốn sách. Những người đọc tinh tế áp dụng phương pháp tương tự cho các văn bản ít cao quý hơn, nhưng hầu hết mọi người thiếu kỹ năng, động lực và bối cảnh văn hóa cần thiết. Làm sao ta thiết kế văn bản để cho phép những thực hành như vậy rộng rãi hơn?
Các ứng dụng thiền có hướng dẫn trên điện thoại thông minh đưa ra một cách tiếp cận thiết kế đầy hứa hẹn. Hiểu biết về thiền được bộc lộ chậm rãi. Người tu tập thường được khuyên thực hành hàng ngày. Qua nhiều tuần và tháng, họ có thể bắt đầu trải nghiệm thế giới khác đi. Một số khái niệm trong thiền không có ý nghĩa nếu bạn chưa nhận biết rõ hơi thở của mình, nên chúng nên được giới thiệu sau. Một cuốn sách về thiền không phù hợp với kiểu bộc lộ chậm rãi này. Nhiều phần có thể không có ý nghĩa ban đầu; người đọc sẽ cần đọc lại nhiều lần khi thực hành tiến triển. Nhưng trải nghiệm của ứng dụng thiền có hướng dẫn tự nhiên trải ra theo thời gian. Phiên mỗi ngày bắt đầu và kết thúc với hướng dẫn ngắn gọn. Người hướng dẫn đưa ra các gợi ý theo chủ đề trong suốt buổi thực hành. Lặp lại ngắt quãng giữ các ý tưởng cũ hoạt động trong tâm trí học viên cho đến khi họ sẵn sàng tham gia. Thay vì giao một chuyên khảo đóng bìa về thiền, người hướng dẫn có thể từ từ mở ra một ý tưởng qua hàng trăm ngày. Quan trọng là, các ứng dụng này là phương tiện đại chúng, giống như sách. Bài học có thể được “viết” một lần và phân phối lại với chi phí thấp cho lượng khán giả lớn. Cách tiếp cận này có áp dụng được rộng rãi hơn không?
Để tương tác với ý tưởng của một cuốn sách theo thời gian, người đọc phải nhớ chi tiết, và điều đó đã là một thách thức1. Một giải pháp đầy hứa hẹn nằm ở Hệ thống ghi nhớ lặp lại ngắt quãng2, cho phép người dùng giữ lại lượng lớn kiến thức một cách đáng tin cậy và hiệu quả. Giống như thiền, các hệ thống này gồm một thực hành hàng ngày. Mỗi ngày, người đọc duy trì thư viện trí nhớ bằng cách ôn tập vài chục câu hỏi nhẹ. Mỗi câu hỏi đặt một câu chi tiết, như “Loại kích thích nào mà phạm vi phán đoán tuyệt đối của George Miller mô tả?” Phiên mỗi ngày khác nhau vì mỗi câu hỏi lặp lại theo lịch trình riêng. Khi người dùng nhớ hoặc quên câu trả lời, hệ thống mở rộng hoặc thu hẹp khoảng cách lặp lại của câu đó theo đường cong hàm mũ. Những khoảng mở rộng này cho phép người đọc duy trì bộ sưu tập hàng nghìn câu hỏi trong khi chỉ ôn tập vài chục câu mỗi ngày. Người thực hành thường hoàn thành phiên ôn tập trong những khoảnh khắc bình thường bị lãng phí, như khi xếp hàng chờ.
Dù hiệu quả, các hệ thống này chưa được áp dụng rộng rãi. Một rào cản quan trọng cho việc áp dụng là viết câu hỏi tốt khó hơn ta tưởng. Để thử một giải pháp, chúng tôi đã tạo một sách giáo khoa tính toán lượng tử thực nghiệm, Quantum Country3. Nó được viết trong một “phương tiện ghi nhớ” (mnemonic medium), xen kẽ các câu hỏi lặp lại ngắt quãng do chuyên gia viết vào trải nghiệm đọc. Mục tiêu của chúng tôi là giúp người đọc tương tác với tài liệu kỹ thuật khó bằng cách hỗ trợ trí nhớ của họ. Tuy nhiên, khi phỏng vấn người đọc, chúng tôi nhận thấy các phiên ôn tập thường xuyên không chỉ xây dựng khả năng nhớ chi tiết. Thực hành liên tục cũng thay đổi mối quan hệ của người đọc với tài liệu bằng cách duy trì tiếp xúc của họ với nó theo thời gian. Những người này không chỉ đọc cuốn sách một lần rồi tiếp tục cuộc sống. Các phiên ôn tập của Quantum Country đưa người đọc trở lại ý tưởng của nó lặp đi lặp lại qua nhiều tuần và tháng.
Các câu hỏi của Quantum Country được thiết kế để giúp người đọc nhớ tài liệu kỹ thuật, nhưng ta có thể điều chỉnh các cơ chế tương tự để hỗ trợ các văn bản theo thời gian trong tương lai.
Hãy xem The Elements of Style, một sách hướng dẫn viết văn kinh điển của Strunk và White. Các tác giả chứng minh giá trị của cấu trúc song song với ví dụ này từ Kinh Thánh: “Phúc cho những ai nghèo khó trong tâm hồn, vì nước thiên đàng là của họ. Phúc cho những ai khóc than, vì họ sẽ được an ủi. Phúc cho những ai hiền lành, vì họ sẽ thừa kế trái đất.” Nhưng chỉ đọc một ví dụ thì chưa đủ. Tai của những nhà văn giỏi tự động cảnh giác với những cấu trúc này. Họ nhận ra cơ hội để tạo cấu trúc song song, và họ nhận ra sự bất hài hòa khi các cụm từ tương tự được trình bày khác nhau. Cần thời gian để phát triển nhận thức này.
Sẽ thế nào nếu một tuần sau khi học về cấu trúc song song, phiên ôn tập của người đọc bao gồm câu hỏi này?
Trích dẫn sau đã được sửa đổi để loại bỏ cấu trúc song song. Bạn có thể viết lại để thêm cấu trúc song song như thế nào? Hai bản khác nhau về hiệu quả ra sao?
“Hỡi đồng bào Mỹ, đừng hỏi đất nước có thể làm gì cho bạn. Thay vào đó, hãy suy ngẫm về những gì bạn có thể đóng góp cho Hợp chủng quốc Hoa Kỳ này.” (sửa từ câu nói của John F. Kennedy, nguyên bản sẽ được tiết lộ khi người đọc hoàn thành câu hỏi)
Một hoặc hai tuần sau, một câu hỏi tương tự có thể xuất hiện với một trích dẫn bị biến dạng khác. Ví dụ: “Bạn có thể lừa tất cả mọi người trong một thời gian, và bạn có thể đánh lạc hướng nhiều người nghe một cách nhất quán. Nhưng bạn sẽ không thể lừa tất cả mọi người một cách đáng tin cậy.” (phỏng theo Abraham Lincoln)
Những câu hỏi như vậy có thể có vẻ nặng nề hoặc kỳ lạ khi đứng một mình, nhưng sẽ thế nào nếu hầu hết người có học duy trì thực hành ôn tập thường xuyên như chúng tôi đã mô tả? Câu hỏi suy ngẫm ví dụ sẽ nằm giữa những câu khác về vật lý, thơ ca, và bất cứ điều gì khác bạn đang suy nghĩ. Nếu bạn thấy câu hỏi hữu ích, nó sẽ lặp lại sau một tuần; nếu không, có lẽ nó sẽ xuất hiện lại sau vài tháng. Một cuốn sách như The Elements of Style có thể bao gồm hàng chục hoặc hàng trăm câu hỏi như thế này về các chủ đề khác nhau, để bạn thấy một hoặc hai câu mỗi ngày qua nhiều tuần và tháng khi bạn tích hợp ý tưởng của nó vào cách bạn nhìn và thực hành viết văn.
Trong các chương đầu của Quantum Country, người đọc thấy mọi câu hỏi khi đọc văn bản, và các câu hỏi giữ nguyên trong các phiên ôn tập tiếp theo. Nhưng trong chương cuối, chúng tôi đã thêm một loại câu hỏi mới thay đổi theo thời gian trong một chuỗi được lập trình. Có lẽ các văn bản theo thời gian trong tương lai có thể mở ra nội dung của chúng trong suốt nhiều phiên, giống như chúng tôi quan sát thấy các bài thiền kỹ thuật số đang làm.
Tất nhiên, lặp lại ngắt quãng chỉ là một cách tiếp cận để viết văn bản theo thời gian. Những công cụ mạnh mẽ nào khác có thể được tạo ra, biến những cuốn sách tương lai thành những hiện vật vượt khỏi trang giấy, khi chúng từ từ giúp người đọc định hình cuộc sống của họ?